राखाडी रावण

बालवयात जे आपल्यावर संस्कार होतात त्यात गाणी आणि गोष्टींचा सिंहाचा वाटा असतो! ससा-कासवाच्या ‘classic’ गोष्टीपासून ह्या संस्कारांना सुरुवात होते आणि ‘आळस’ हा जो मित्र वाटणारा शत्रू पुढे आयुष्यभर पाठ सोडणार नसतो, त्याची या गोष्टीतून तोंडओळख करून दिली जाते. त्यानंतर ‘चिऊताई चिऊताई दार उघड..’ सारखं timepass गाणं, ‘गाणं’ म्हणजे काय असतं हे सांगायला शिकवतात. नंतर इसापनीतीतल्या ५०-१०० प्राण्यांच्या गोष्टींचा नंबर लागतो. ह्यात प्रत्येक गोष्टीला काहीतरी तात्पर्य असतंच! ह्या गोष्टी सतत काहीतरी शिकवतच असतात! आणि या गोष्टींचा आपल्यावर एवढा भडीमार होतो की नंतर कुठल्या काका किंवा मामाने ‘ये गोष्ट सांगतो’ म्हणून तात्पर्य नसलेली गोष्ट सांगितली, तर उगाचंच आपल्याला वेड्यात काढल्यासारखं वाटतं! ते झालं की टिळकांच्या शेंगांच्या टरफलावाटे पिल्लाच्या चोचीत संस्काराचा दाणा भरावला जातो! आणि मग पाळी येते सगळ्यात लाडक्या, संस्कारक्षम, ‘देव’ या संकल्पनेची ओळख करून देणाऱ्या दोन महान गोष्टींची.. रामायण आणि महाभारत!

रामायण आणि महाभारत ही दोन अफाट गाजलेली महाकाव्ये! आता त्या गोष्टी खऱ्या का खोट्या, राम-कृष्ण, कौरव-पांडव, हनुमान, वानरसेना हे सगळे खरेच होऊन गेले आहेत का, हा भाग जरा बाजूला ठेवूयात. मुख्य मुद्दा हा, की सगळ्यांना रामायण आणि महाभारत भयंकर आवडतं. पण जर असं कोणी विचारलं की तुम्हाला रामायण जास्त आवडतं का महाभारत? तर बहुतेक सगळ्याचं उत्तर ‘महाभारत’ असंच येईल! आणि ह्याला एक कारण आहे...

लहानपणी या दोन्ही गोष्टी एकाच पठडीत सांगितल्या जातात. म्हणजे बघा, रामायणात राम, लक्ष्मण, सीता हे देव असतात आणि रावण हा राक्षस असतो. दुष्ट रावण सीतेला पळवून नेतो आणि मग राम-लक्ष्मण, हनुमान आणि त्याच्या वानरसेनेच्या मदतीने लंकेवर स्वारी करतात. रावणाचा वध करतात. जिंकतात. सत्याचा विजय होतो! किंवा महाभारतात, कौरवांचा पांडवांवर राग असतो. पांडव ५ तर कौरव १०० असतात. पांडव चांगले आणि कौरव वाईट असतात. कृष्ण देव असतो आणि तो चांगलं वागणाऱ्यांची म्हणजे पांडवांची बाजू घेतो. कौरव आणि पांडवांच्यात घनघोर युद्ध होतं. भर युद्धात कृष्ण अर्जुनाला भगवतगीता सांगतो! पांडव जिंकतात. सत्याचा विजय होतो! ह्या अशा ‘हिरो आणि व्हिलन’, ‘देव आणि राक्षस’ स्वरुपात आपण लहानपणी रामायण-महाभारत ऐकतो. मग त्यात हिरोला अजून हिरो करायला अर्जुनाची पक्ष्याच्या डोळ्याची किंवा लक्ष्मण-शूर्पणखेची गोष्ट असते आणि व्हिलनला आणखी व्हिलन करायला जयद्रथ, शकुनी मामा, दु:शासन, बिभीषण अशी पात्रं प्रवेश घेतात.

पण जसे आपण मोठे होतो तशी आपल्याला महाभारतातल्या प्रत्येक मुख्य पात्राची नव्याने ओळख होते. कृष्णाची आणि पांडवांची ‘धुतल्या तांदळाची’ आपल्या मनातली छबी साफ धुवून निघते! चंद्रावरचे डाग दिसतात. आणि प्रत्येक पात्र अतीव सुंदर असा करडा रंग धारण करतो. म्हणजे द्रोणाचार्य एकलव्याला शिकवायचं नाकारून ‘racism’ करतात. नेहेमी खरं बोलणारा युधिष्ठीर ऐन युद्धात ‘नरो वा कुंजरो’ अशी थाप मारून आपल्याच गुरूंना आत्महत्येला भाग पाडतो. द्रोपदी भर सभेत सूतपुत्र म्हणून कर्णाचा उगाचंच अपमान करते. आणि कृष्णाने खेळलेली ‘राजनीती’ तर विचारायलाच नको! कर्णाच्या हाती शस्त्र नसताना तो अर्जुनाला कर्णावर बाण मारायला भडकावतो. ही कुठली नीती? का, तर कृष्णालाही माहिती असतं अर्जुन कर्णाशी कधीच जिंकू शकणार नाही. ‘मृत्युंजय’ आणि ‘राधेय’ वाचल्यानंतर तर मला कृष्णाचा एवढा राग आला होता ना...अशाप्रकारे कृष्णही करडाच होतो..

प्रत्येक जिवंत माणसाला जन्मतःच काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह, मत्सर हे षडरिपु म्हणजे सहा शत्रू आणि सहस्त्र वेगवेगळ्या भावना असतात. कुठलाच माणूस १००% शुद्ध, चांगला किंवा कुठलाच माणूस १००% वाईट असू शकत नाही. म्हणूनच, ही महाभारतातली राखाडी पात्रं आपल्याला जास्त जवळची वाटतात. मनाला पटतात..भिडतात..

पण रामायणाचं असं नाहीये बघा. रामायणाच्या अगदी शेवटी राम सीतेच्या चारित्र्यावर संशय घेऊन तिला अग्निपरीक्षा घ्यायला लावतो, ही गोष्ट सोडल्यास राम नेहेमीच शुद्ध, चांगला असा देव असतो आणि रावण हा नेहेमीच दुष्ट राक्षस असतो.

मध्यंतरी रामायण आणि महाभारतावर २ चित्रपट आले. ‘राजनीती’ ह्या चित्रपटात आधुनिक महाभारत साकारलंय. पण ‘रावण’ या चित्रपटात मणिरत्नमने ‘रामायण’ नव्याने लिहायचं प्रयत्न केलाय...! रामायणात सीता खूप सुंदर असल्याचा उल्लेख आहे. आणि जर रामायणाच्या शेवटी सीता अग्निपरीक्षेत उत्तीर्ण होते, तर एवढा बलशाली रावण हा नक्कीच एक महान व्यक्ती असला पाहिजे. सीतेचे फक्त सौंदर्यच नाही तर अंगभूत गुणांनीही तो चकित झाला असेल, अगदी तिच्या प्रेमातही पडला असेल. मग अशात रावणही रामासारखाच मर्यादापुरुषोत्तम ठरतो! रावणालाही स्वतःची अशी गोष्ट आहे. तो लहानपणी खूप उद्धट आणि चिडका होता. पण म्हणून काही तो outright वाईट ठरत नाही. आणि लक्ष्मणाने शूर्पणखेचं नाक कापल्यानेच चिडून रावणाने सीतेचं अपहरण केलं होतं.

रावणाला दहा तोंडं होती असं त्याचं वर्णन आहे. पण त्यापेक्षा १० पंडितांपेक्षा तो हुशार होता, तो अत्यंत हुशार व्यक्तीपेक्षा १० पट वेगाने विचार करू शकायचा किंवा त्याला ४ वेद आणि ६ उपनिशिदं असं सगळ्याचं ज्ञान होतं हे जास्त पटण्यासारखं आहे. रावण शंकराचा निस्सीम भक्त होता. त्याने सलग कित्येक वर्षे ब्रम्हाची तपश्चर्या केली होती. आणि जर त्याचा वध करायला विष्णूला रामाचा अवतार घ्यायला लागला ह्याचा अर्थ किती सामर्थ्यशाली असेल रावण.. श्रीलंकेत आजही रावणाची मंदिरं आहेत आणि लोकं त्याला देव मानून नियमित दर्शनाला जातात.

ह्या सगळ्या गोष्टी रावणाचा काळा रंग राखाडी बनवतात. रावणाचं हे नवं (आणि कदाचित खरं) रूप मणिरत्नमने पडद्यावर साकारलंय. आणि म्हणूनच चित्रपट कितीही कंटाळवाणा झाला असला, त्याचा first half अगदी बैलगाडीच्या वेगाने पुढे सरकत असला किंवा dialogues अतिशय फुसके असले तरी आता हयात नसलेल्या रावणाच्या मनात जाऊन त्याच्या पात्राचा विचार करून ते पडद्यावर उभ्या करणाऱ्या मणिरत्नमला माझा सलाम!

या नंतर एक विचार मनात येतो की जर राम आणि कृष्ण हे जर विष्णूचे म्हणजे साक्षात देवाचे अवतार असतील तर त्यांनी खऱ्या हिरो कर्णाचे किंवा अगदीच वाईट नसूनही रावणाचे प्राण घेऊन काही चूक केली का..? कदाचित नाही! कदाचित कृष्णाला अर्जुनापेक्षा जास्त कर्णच आवडत होता. पण नियतीमुळे म्हणा, कर्ण कौरवांच्या बाजूने होता आणि कौरवांचं हारणं आणि पांडवांचं जिंकणं हे ‘सामाजिक हिताचं’ होतं. आज कदाचित आपणही पांडवांचेच वंशज असू आणि आपल्यालाही कौरवांपेक्षा पांडवांचेच वंशज होणं आवडलं असतं. तसंच रावणाचा वध करणं हेसुद्धा ‘सामाजिक हिताचं’च होतं. आणि भावनेच्या, स्वतःच्या पलीकडे जाऊन समाजाचा फक्त विचारच नाही तर समाजासाठी जो कृती करतो त्याला ‘देवत्व’ प्राप्त झालंय असं म्हणायला हरकत नाही. राम आणि कृष्ण करडया रंगाचे असूनही ह्या देवत्वाने त्यांच्यात एक लकाकी आहे. म्हणूनच त्यांचा करडा रंग स्वर्गीय चंदेरी दिसतो. आणि त्यांचं देवत्व तसूभरही कमी होत नाही..

पण हे काही असलं तरी रावणाचं हे नव्याने समजलेलं राखाडी रूप माझ्या मनाला खूप भावलंय. या राखाडी रावणाला माझे शतश: प्रणाम!

माझं शिक्षण...

कॉलेजमधे शरीरशास्त्र शिकताना आम्हाला-

जिभेवरच्या taste buds मुळे चव कशी कळते
ते शिकवलं
पण एखाद्या पदार्थाचा ‘आस्वाद’ कसा घ्यायचा
ते नाहीच शिकवलं...

Respiratory system शिकवताना
श्वासाचं mechanism शिकवलं
पण ‘गंधवेडं’ होणं म्हणजे काय
ते नाहीच शिकवलं...

कानाची बाह्यरचना आणि
आंतर्रचना सुद्धा शिकवली
पण ‘श्रवणीय’ गोष्टींची
ओळखच नाही करून दिली...

डोळ्यांची रचना व कार्य शिकवलं
पण ‘दृष्टी’ द्यायचं राहूनच गेलं..

हृदय आणि रक्ताभिसरण शिकवलं
पण ‘दिल की धडकन’ क्या होती है
ते समजावलंच नाही...

रक्तातील सर्व घटक सांगितले
गोठवायचं कसं, साठवायचं कसं तेही
पण ‘आटवायचं’ कसं?
ते नाहीच शिकवलं..

Digestive system चे सर्व पार्टस्
त्यांच्या functions सहित शिकवले
पण एखाद्याचे अपराध पोटात कसे
घालायचे, ते नाहीच शिकवलं..

मज्जासंस्थेचे कार्य, मेंदूची रचना
कशी गुंतागुंतीची तेही शिकवलं
पण एखाद्याच्या मनापर्यंत कसं
पोहचायचं हे नाही शिकवलं..

स्नायूंचं चलनवलन आणि
घामाचं उत्सर्जन शिकवलं
पण ‘घाम गाळणं’ म्हणजे काय?
ते कधी कळलंच नाही..

हाडांची संरचना आणि त्यांचं
महत्व नक्कीच पटवलं
पण,
‘हाडाचा शिक्षक’ म्हणजे काय?
ते कळलंच नाही..

Reproductive system, Hormonal changes
सगळं काही शिकवलं
पण पालकत्व म्हणजे काय?
हे कधी कळलंच नाही...

जिवंत शरीराची Anatomy, Physiology
सगळं काही शिकवलं
पण जगण्याचं सार्थक कशात?
ते कधी कळलंच नाही

कुणीतरी म्हटलेलं आणि मला एकदम पटलेलं...
I was born intelligent, but Education ruined me!


- सुषमा खोपकर

स्वप्नास्तित्व

‘एक दिवस येईल माझा. मी एक मोठा माणूस असीन. माझी सगळी स्वप्नं पूर्ण होतील तेव्हा. भरपूर पैसा, प्रसिद्धी, सुंदर, समजूतदार आणि प्रेमळ बायको, कौटुंबिक समाधान, सगळं काही असेल माझ्याकडे...’ हा विचार ज्या क्षणी मनात येतो, त्याक्षणी आपला आणि वर्तमानकाळाचा संबंध तुटतो. जणू कुठलंसं circuit break होतं आणि आपल्या स्वप्नातलं आपलं अस्तित्व आपण जगायला घेतो..!

एखादा पारंगत चित्रकार जसं पांढऱ्याशुभ्र कागदावर वेगवेगळे रंग फसाफस् पसरवून चित्र काढायला घेतो आणि काहीच क्षणात जसं ते चित्र अतीव सुंदर दिसायला लागतं, तसंच असतं हे स्वप्नास्तित्व! काहीच क्षणात प्रत्येकाच्या सुखाच्या व्याख्येनुसार भरभरून सुख प्रत्येकाच्या स्वप्नातल्या अस्तित्वाकडे असतं. मन लावून ते आल्हाददायी चित्र आपण रंगवायला घेतो. ते चित्र अगदी मनासारखं पूर्ण होईपर्यंत आपण रंगवत असतो. पण ज्या क्षणी ते चित्र पूर्ण होतं, त्याच क्षणी circuit पुन्हा जोडलं जातं आणि आपण भानावर येतो!

पण या सगळ्यात गंमत अशी होते की, स्वप्नातलं अस्तित्व हे केवळ मृगजळ असतं आणि त्यात जगल्याने आपलं खरोखरीचं अस्तित्व कमी होत असतं! म्हणजे बघा ना, एखाद्या गोष्टीचा, कामाचा पूर्ण आनंद आपण कधी घेऊ शकतो? जेव्हा आपण पूर्ण एकाग्रतेने आणि मन लावून ते काम करतो. पण जर त्यावेळी वर्तमानकाळातलं circuitच break झालं, तर कुठून एकाग्रता येणार आणि कुठून आपण त्या कामाचा आनंद उपभोगू शकणार! सतत परतत बसायला लावणारी भेंडीची भाजी नेमकी शिजल्याचा क्षण किंवा चहाला हवा तसा लाल रंग येण्यासाठी, दूध घालायच्या आधी तो किती वेळ उकळावा हे कळण्यासाठी आपल्याला एकाग्रताच लागते. बॅडमिंटन खेळताना हव्या त्या जागी हव्या तितक्या वेगाने शटल जाणं, बॅक्टेरिया कल्चर अगदी नीट बनवून microscopeचा exact focus adjust करून हवा तो result येणं किंवा ‘मृत्युंजय’ मधलं कर्णाच्या तोंडातलं एक जबरदस्त वाक्य पूर्णपणे मनाला भिडणं, हे आपण १००% वर्तमानात असल्याशिवाय होणं केवळ अशक्यच! म्हणजे मन सुखवायला आपण स्वप्नं बघतो खरी, पण स्वप्नं बघताना आपण वर्तमानातला आनंद, सुख गमावत असतो! केवढा हा विरोधाभास! नेहेमीच्या रस्त्यावरून जाताना आपण आजूबाजूच्या किती गोष्टी निरखून बघतो? मनात साठवतो? दोनच आठवडयापूर्वी ओळख झालेल्या आणि पुन्हा दिसलेल्या व्यक्तीचं नाव आपण का विसरतो? सध्या सहवासात नसलेल्या एखाद्या व्यक्तीला तिच्या लकबींसकट आपण तंतोतंत डोळ्यासमोर उभं का करू शकत नाही? एवढी कमी निरीक्षण किंवा स्मरणशक्ती आहे का आपल्याला? नाही! हे सगळं पूर्णपणे वर्तमानात न जगल्याने होतं. आपण पूर्णवेळ आपल्या अस्तित्वात जगतंच नाही! कुठल्याश्या मृगजळापायी आपण आपले हातचे आनंद गमावत असतो. म्हणजेच याचाच अर्थ, आपण आपलं आयुष्य वाया घालवत असतो..!

पण मला वाटतं या नाण्याला अगदी खणखणीत अशी दुसरी बाजू आहे! असं म्हणतात, स्वप्नं बघावीत. खूप मोठी स्वप्नं बघावीत. त्यानेच पंखात बळ येतं. वर्तमानात राहून पूर्ण एकाग्रतेने एखादं काम आपण चोख करू, त्यात पारंगत होऊ. दुसरंही तसंच करू आणि तिसरंही..पण पुढे काय? आणि अशी कामं का करत बसावं? याचं उत्तर आपली स्वप्नं देतात. प्रत्येकाच्या मते त्याला काय मिळालं की तो सुखी होईल ह्याचं उत्तर म्हणजे त्याची स्वप्नं! ही स्वप्नं त्याच्या जगण्याला एक उद्दिष्ट देतात. स्वप्नातलं जगणं म्हणजे सत्यात अथक जगण्यासाठी लागणारं इंधन. रखरखत्या उन्हात मिळालेली किंचीतशी सावली. एक मृगजळ.. जे तहान भागवत नाही पण पुढे जायचं बळ मात्र देतं..!

बऱ्याच वेळा आपण दु:खी होतो, रडतो, आपला आत्मविश्वास खूप वेळा कोलमडतो. पण आपलं मनंच असं आहे ना, जे फार वेळ दु:खी राहू शकत नाही. ते मग काही वेळ स्वप्नात जगू पाहतं. मग इंधन भरलं जातं. मनाला उभारी येते आणि आपण पुन्हा एकदा आत्मविश्वासाने सत्यात जगायला सुरुवात करतो.

ह्याचाच अर्थ असा की पूर्णवेळ स्वप्नात जगणं चांगलं नाही, पण पूर्णवेळ सत्यातही जगणं अशक्यच असतं. जगताना कुठे खरचटलं तर फुंकर मारावी. ती स्वप्नातल्या अस्तित्वात जगायची वेळ असते. मन तेव्हा जणू बुद्धीला आर्जवत असतं, ‘बेहेने दे, मुझे बेहेने दे.. बेहेने दे घनघोर घटा, बेहेने दे पानी की तरहा|’

हा circuit ‘make’ आणि ‘break’ चा खेळ अगदी ऊन-पावसाच्या पाठशिवणीच्या खेळासारखाच असतो. निसर्गासारखा मस्तपणे आपल्याला तो खेळता आला पाहिजे. तरंच आयुष्याचं सप्तरंगी इंद्रधनुष्य दिसू शकेल...!

फुगेवाला

प्रत्येक माणूस एक फुगा घेऊन जन्माला येतो. इगोचा फुगा! बालवयात तो न फुगलेल्या अवस्थेत असतो. पण जसं जसं कळायला लागतं तशी तशी त्या फुग्यात हवा भरायला सुरुवात होते...

३री-४थीत असताना ‘अरे, तो ‘ढ’ मुलगा आहे. त्याला नको आपल्या ग्रुपमधे घ्यायला.’ असं कधी आपण मित्रांना म्हणतो. आता हे चूक की बरोबर हा भाग बाजूला ठेवूयात. पण तो मुलगा ‘ढ’ वाटतो कारण आपण स्वतःला हुशार वाटत असतो. आणि आपण हुशार का, तर आपल्याला परीक्षेत जास्त मार्क असतात! म्हणजेच ‘sense of achievement’ आपली ‘image’ तयार करत असते. आपल्या इगोच्या फुग्यात हवा भरत असते. प्रत्येक achievement बरोबर, प्रत्येक झालेल्या कौतुकाबरोबर हवा भरली जाते.

आता achievement किंवा केलेलं कौतुक हे अभ्यासातल्या हुशारीपुरतंच मर्यादित नसतं. कोणी खेळात पुढे असतं, कोणी कुठल्या कलेत पुढे असतं, तर कोणी सगळ्यांकडून ‘गुणी मुलगा’ अशी पदवी मिळालेलं असतं! आणि या प्रत्येक माध्यमातून फुगा फुगवला जात असतो. त्यामुळे होतं असं, की जेव्हा ९वी-१०वी येते, तेव्हा प्रामुख्याने मुलांचे ३ गट पडलेले असतात. पहिला गट असतो हुशार मुलांचा! या गटात ५-६ मुलं असतात. त्यांच्यात पहिल्या तीनात नंबर येण्यासाठी चुरस असते. आपलं करियर उत्कृष्टच होणार असा विश्वास त्यांचा फुगा त्यांना देत असतो आणि वर्गातल्या बाकीच्या मुलांची नाही म्हटलं तरी त्यांना थोडीफार कीव येत असते. दुसरा गट असतो ‘हिरो’ मुलांचा! जे खेळात नाहीतर ‘Extracurricular activities’ मधे पुढे असतात आणि अभ्यासात बऱ्यापैकी असतात. त्यांचा फुगा त्यांना सांगतो की ही पहिली पाच मुलं म्हणजे फक्त पुस्तकी किडे आहेत! पुस्तकं चावून आयुष्यात काही होत नसतं. सर्वांगाने विकास झाला पाहिजे. तुम्हीच खरे ‘हिरो’ आहात! आणि तिसरा गट असतो थोडा आत्मविश्वास कमी असलेल्या मुलांचा. त्यांच्या achievements तशा कमी असतात. कौतुकही कदाचित फारसं झालेलं नसतं. त्यांच्या फुग्यात खूप कमी हवा असते. त्यामुळे त्यांचे फुगे काही बोलण्याच्या अवस्थेत नसतात!

पुढे कॉलेजमधे गेल्यावर कला-गुणांना व्यक्त करायला मोठा मंच मिळतो. तिथे फुगे फुगतात. काही मुली सौंदर्याच्या जोरावर किंवा आपल्याला मुलं किती भाव देतात या गोष्टीमुळे हवा भरत असतात. कॉलेजच्या cultural ग्रुप मधल्या मुलांचे फुगे तर एवढे मोठे असतात की एखादा जुनियर, त्याला अनुभव नसल्यामुळे काही चांगलं करूच शकत नाही यावर त्यांचा गाढ विश्वास असतो! ऑफिसमधे बॉसच्या फुग्यात हवा असते ती त्याला मिळालेल्या खुर्चीमुळे. आणि ‘आपला बॉस बिनडोक आहे. फक्त अनुभवाच्या जोरावर आज तो तिथे आहे.’ असा विचार जो जुनियर लोकांच्या मनात येतो, तो त्यांच्या फुग्यातल्या हवेमुळेच, नाही का!

हा इगोचा फुगा कधीकधी पंक्चर सुद्धा होतो! आपल्याला ज्या गोष्टीचा अभिमान आहे, त्याच गोष्टीत कोणी आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ बघितल्यावर आपल्या फुग्याला भोक पडतं आणि हवा निघून जाते. पण निसर्ग तात्काळ आपल्याला पंक्चर काढून देतो आणि आपण पुन्हा त्यात हवा भरायला सज्ज होतो!

हाच फुगा कारणीभूत ठरतो नवरा-बायकोच्या ‘Classic’ भांडणांना! २ पिढ्यांपूर्वी बायका फक्त चूल आणि मूल करायच्या. तेव्हा फक्त पुरुषांच्या फुग्यात हवा असायची! नवऱ्याने उठ म्हटलं उठायचं आणि बस म्हटलं की बसायचं! पण आज मुली शिकल्या. मुलांच्या खांद्याला खांदा लावून achieve करायला लागल्या. आता दोघांचे फुगे फुगलेले असतात. त्यामुळे ‘एवढं असेल तर तू कर ना स्वयंपाक. घर सांभाळ. मी जाते फक्त कमवायला.’ किंवा ‘नेहेमी तुझाच मुद्दा कसा काय रे बरोबर असतो? भांडण तुझ्याच वाक्याने संपलं पाहिजे का?’ ही अशी वाक्यं हमखास बोलली जातात!

‘बघितलंस, तिने स्वत:हून ओळखही नाही दाखवली. मीपण नाही दाखवणार!’, ‘मी का सॉरी म्हणू? तो पण चुकलाय. माझं घोडं काही त्याच्यावाचून अडत नाही!’... ही सगळी त्या फुग्यातल्या हवेचीच करामत..!

पण जरा विचार केला तर लक्षात येईल की हा हवा भरलेला फुगा जगायला आवश्यक असतो. जर त्याची काही गरजच नसती, तर निसर्गाने माणसाला त्याच्या जन्माबरोबर तो दिलाच नसता. माकडाचा माणूस होताना जसं गरज नसल्यामुळे निसर्गाने शेपटी काढून घेतली, तसंच त्याला फुगाही काढून घेता आला असता. आणि त्या फुग्यात हवाही असणं महत्वाचं आहे. नाहीतर अवस्था ९वी-१०वीतल्या त्या तिसऱ्या गटातल्या मुलांसारखी होईल. हवा भरलेला फुगा आपल्याला आत्मविश्वास देतो. फक्त त्या भरल्या जाणाऱ्या हवेवर आपलं नियंत्रण हवं. कुठली आणि किती हवा भरावी हे आपणच ठरवायचं. पाय जमिनीवर राहिले पाहिजेत. फुग्यातल्या हवेने मनाला उभारी यावी, पण त्याच हवेने आयुष्य ‘पोकळ’ होणार नाही ना ह्याची काळजी आपण घ्यायची..

Bio-Tech

माणसाला चाकाचा शोध लागला आणि तिथेच नियतीने प्रगतीचा गिअर टाकला! तिथे जो गाडीने वेग पकडलाय, तो आजतागायत वाढतोच आहे.. तेव्हा गाडीतून जाताना माणसाने झाडावरचं सफरचंद तोडलं आणि आज त्याच हातात ‘Apple’ चा ‘i-phone’ आहे! पण या जगात माणूसच फक्त सजीव नाहीये. माणसाची ही तुफान प्रगती कदाचित प्राणी, वनस्पती आणि कीटकांना समजण्याच्या पलीकडची होती...!

या प्रगतीने कित्येक प्राणी निराश झाले असतील. सुतारपक्षी, ज्याला आपल्या धारदार चोचीचा अभिमान असतो, त्याने एक दिवस माणसाला ‘Electric cutter’ ने झाड तोडताना बघितलं असेल आणि त्याच्या मनात inferiority complex तयार झाला असेल. जिराफाने कधी अवाढव्य क्रेनला बघितलं असेल आणि आपल्यापेक्षाही उंच ‘प्राण्याला’ बघून तो खट्टू झाला असेल. फुलांचंही तसच काहीसं झालं असेल. एखादी तरुणी perfumeची बाटली अंगावर फवारून बाहेर जायला निघाली असेल आणि त्या artificial chemicals चा एवढा घमघमाट पसरला असेल की रस्त्यातल्या जाई, मोगरा, रातराणी अगदी हिरमुसल्या असतील बिचाऱ्या..!

माणसाने जेव्हा बंदुकीने वाघाची शिकार करायला सुरुवात केली, तेव्हा वाघाला कळलंच नसेल की आपण कशाने मरतोय! एकदा दोन वाघ असे जंगलातून चालले असतील. त्यातला एक वाघ माणसाला बघून त्याच्या अंगावर धावून गेला असेल आणि माणसाने त्याला गोळी घालून ठार केलं असेल. हे सगळं तो दुसरा वाघ लांबून बघत असेल. त्याला बंदूक म्हणजे काय, ते कळलं नसेल. पण त्याने त्याच्या सहकाऱ्यांना सांगितलं असेल की तो ३ पंजांचा माणूस होता आणि त्याने त्याच्या मधल्या पंजाचं नख फेकून आपल्या मित्राला मारलं! आणि मग तेव्हापासून वाघांच्या समाजात बछड्यांना तयार करताना हे शिकवलं जात असेल की ‘दोन पंजांचा माणूस असेल तरच हल्ला करा. ३ पंजांच्या माणसासमोर आपला टिकाव लागणं शक्य नाही..!’ डासांनाही ‘Good Knight’ चा शोध लागल्यापासून त्यांच्या संस्कारात एका शिकवणीची भर घालावी लागली असणार. ते पिल्लू डासांना शिकवत असतील की ‘जरा विवेकबुद्धीचा वापर करत जा. छान वास आला म्हणून तिकडेच गुणगुणत बसू नका!’ आणि डासांमधला ‘Murphy’s Law’ असेल..’जेव्हा शिकार शांत झोपलेला असतो आणि सुगंध दरवळत असतो तेव्हाच काहीतरी विपरीत घडायची तयारी चालू असते.’!!

पण फक्त निराशा आणि सावधानतेच्या पलीकडेही खूप गंमत-जंमत झाली असेल. एका teenager कबुतर तरुणीला जेव्हा पहिल्यांदाच विमान दिसलं असेल तेव्हा ती उडत जाऊन तिच्या आईला म्हणाली असेल, “आई, तू म्हणाली होतीस बघ, गरुड हा पक्षांचा राजा असतो..तो खूप देखणा आणि ताकदवान असतो..आज मी त्याच्याहून राजबिंडा आणि शक्तिशाली पक्षी पाहिला..!” आणि मग ती त्याचं वर्णन करण्यात रमून गेली असेल..! त्यानंतर कदाचित कित्येक पक्ष्यांनी ‘राजबिंड्या तरुणावर’ line मारायला म्हणून त्याच्या जवळ जाऊन प्राण गमावले असतील..

एका घरातली मुंगी, दुसऱ्या घरातल्या मुंगीला म्हणाली असेल, “तुम्ही कशा गं एवढं maintain करता? कमाल आहे बाई तुमची!” त्यावर दुसरी मुंगी म्हणाली असेल, “अगं आमच्या मालकिणीने साखर बदललीय. आता ती ‘sugarfree’ साखर वापरते! मग आम्हीपण तीच खातो. त्याने वजन नाही वाढत. तुला हवी असेल तर एक दाणा देते मी. चांगला महिनाभर पुरतो..!”

झेब्र्याने कधी झेब्रा-क्रॉसिंग बघितलं असेल, तेव्हा त्याला वाटलं असेल की तिथे आपला मित्र झोपलाय! त्याने खूप वेळा त्याला उठवायचा प्रयत्न केला असेल..आणि मग सिग्नल सुटल्यावर जेव्हा भरदाव वेगाने गाड्या त्यावरून गेल्या असतील तेव्हा ‘त्यामुळेच त्याचा मृत्यू झाला असेल’ असं समजून त्या बिचाऱ्याने शोक व्यक्त केला असेल..!

मेंढ्यांचा कळप जाताना तिथे एक लहान मुलगी लोकरीचा स्वेटर घालून आपल्या आईबरोबर चालली असेल. त्यातल्या एखाद्या मेंढीला ते बघून वाटलं असेल, ‘अरे! हिच्या अंगावर पण लोकर? आपल्यातलीच कोणीतरी दिसतीय..!’ असं समजून ख्याली-खुशाली विचारायला म्हणून ती जवळ गेली असेल आणि त्या मुलीच्या आईने दगड मारून तिला हाकललं असेल..बिचारी मेंढी..आपल्या मैत्रिणींना म्हणाली असेल, “कलियुग आहे बघ. आजकाल ‘मेंढीसकीच’ राहिली नाहीये! जुन्या काळातल्या मेंढ्या किती प्रेमाने वागायच्या एकमेकींशी..!”

देवमासा मोठ्या जहाजाला बघून घाबरला असेल, मधमाश्या चुकून ‘artificial flowers’ वर मध मिळायच्या अपेक्षेने येऊन गंडल्या असतील, मांजराने चुकून computerच्या ‘mouse’वर झडप घातली असेल आणि सापाला प्रभुदेवा किंवा हृतिकचा डान्स बघून गंमत वाटली असेल!

वनस्पती विश्वातल्या गंमती-जंमतींनापण अगदी उधाण आलं असेल! काही आंबे पटकन पिकावेत म्हणून ‘artificial ripening’ पद्धतीने त्यांना पिकवलं असेल आणि त्यांना बघून त्यांचे मित्र घाबरले असतील! मग आंब्यांच्या विश्वात theories मांडल्या गेल्या असतील. कुणाचं म्हणणं असेल की त्यांना ‘अकाली वृद्धत्व’ आलंय. मग काहीजणांना ‘पा’ सिनेमा आठवला असेल! आंब्यांमधला Einstein तर म्हणाला असेल, “आपण नक्कीच ‘Speed of light’ पेक्षा जास्त वेगाने जाऊन आलोय. ‘time lag’ झालाय मित्रांनो! म्हणूनच आपण तेवढेच राहिलोय आणि ह्यांची वयं वाढलीयत..!!

गुलाबाचं वेगळ्याच रंगाचं कलम बघून ‘बाबा लाल गुलाब’ ‘आई लाल गुलाबाला’ त्या दुसऱ्यांच्या पोराकडे बघून म्हणाले असतील, “बघितलंस ते? हे असं होतं आंतरजातीय विवाह केल्याने! पोरांवर संस्कार केले नाहीत की हे असं बघायला मिळतं!” पण गुलाबातले अब्दुल ‘कलाम’ म्हणाले असतील, “आपण या ‘कलम’ पद्धतीचं स्वागतच केलं पाहिजे! ही मानवाच्या तंत्रद्यानाची झेप आहे..!”

Seedless द्राक्षांना हे कायमचं दु:ख असेल की आपण कधी आई होऊ शकणार नाही! ‘कापा फणस’ ‘बरक्या फणसाला’ म्हणाला असेल, “लोकं भाजी करतील तुझी एक दिवस. ते शिजवतील तुला. तयारी ठेव. मी तुला आधीच सांगितलंय ‘बरंका’!” आणि केळी केळफुलाला म्हणाली असतील, “Don’t be fool! आम्हाला कच्चं खाल्लं तरी केळफुलाची भाजी खूप ‘tasty’ असते! त्यामुळे तू भी गया रे..!”

पण ही गंमत-जंमत, हे रुसवे-फुगवे, ही सुखं-दु:खं अजून काही वर्षांतच संपून जातील. भारतातल्या चिमण्यांनी factoryच्या चिमणीतून येणाऱ्या धुरामुळे कधीच देश सोडलाय. वाढत्या प्रदूषणामुळे त्या लवकरच जगही सोडतील. आता वाघासमोर येणारा प्रत्येक माणूस ३ पंजांचा असतो. आणि त्या वाघाने हल्ला केला नाही तरी त्याला प्राणाला मुकावे लागते. त्यांचीही संख्या दिवसेंदिवस कमी होतीय. आणि हे सगळं मेंढ्यांची मेंढीसकी कमी होतीय म्हणून नाही, तर माणसाची माणुसकी कमी झालीय म्हणून होतंय..
कोण जाणे, अपरिमित वृक्षतोड होऊन त्या जागी कॉंक्रीटचं जंगल झाल्यामुळे पृथ्वी विचार करत असेल की ‘माझे पूर्वीचे मऊ, मुलायम केस आता खूप राठ झालेत. एकदा शाम्पू लाऊन ते खसाखस धुतले पाहिजेत.’ आणि म्हणूनच ज्वालामुखी आणि विनाशकारी महापूर येऊ घातले असतील...


(आमोद आगाशे आणि सुशांत खोपकर यांच्या 'विनोदाची चादर' या लेखमालेतला हा दुसरा लेख)

आई

आई..

तो तांदूळ काही वेगळा नसतो,
तूरडाळपण तीच असते.
भूकेचाही प्रश्न नसतो खरंतर,
ती तुझ्या हाताचीच चव असते.


घरासारखं घर असतं ते,
त्याला चार भिंती आणि एक छप्पर असतं.
पण त्याची ओढ आणि त्यातली प्रसन्नता,
याला कारण तुझंच अस्तित्व असतं.


मी काढलेलं चित्र जेमतेमच असतं खरं म्हणजे,
मी केलेली कवितापण ठीकच असते.
पण त्यावेळी मी मोठा कलावंत असतो आणि,
तुझ्या डोळ्यातलं कौतुक, ही त्याचीच पावती असते.


दृष्ट काढून काही होत नसतं आई,
ती केवळ अंधश्रद्धा असते.
पण तरीही मी सुरक्षित राहतो,
कारण त्यावर तुझी श्रद्धा असते.


घरी कधी वाद होतात तर कधी भांडणं,
प्रत्येकाचाच ‘मी’पणा अधून-मधून डोकावतो.
पण तरीही नाती घट्ट राहतात,
कारण आमच्या ‘मी’पणाला देखील तुझाच लळा असतो!


कुणीच कुणाचं नसतं ग इथे,
प्रत्येक जण स्वतःमधे बुडलेला असतो.
पण एकटेपणा जाणवत नाही कधी बघ.
आई, तुझं प्रेम हा खूप मोठा आधार असतो..

तत्वज्ञान

• शिऱ्या तुला खरं सांगू..काही अर्थच राहिला नाहीये बघ आयुष्याला! जखडून गेलोय बघ आपण सगळीकडून. काही मनासारखं करताच येत नाही..नाही करायचंय Engineering! अगदीच नाही..पण मग प्रतिष्ठित career कुठून होणार? पैसा कुठून मिळणार…
* मग का आलास Engineering ला? नव्हती आवड, तर नाही यायचं इकडे..
• वाह बेटा शिऱ्या! जसं काय तू तुझ्या आवडीने आलायस इकडे. हातात Screw Driverच घेऊन जन्माला आला होतास ना तू! ऊSSऊSS करत रडण्याऐवजी स्क्रूSSस्क्रूSS करत रडला होतास! आणि स्वतःचाच पाळणा dismantle करायला निघाला होतास ना! काय बोलतोयस..
मला सांग, महाराष्ट्रात दर वर्षी किती मुले १२ वी देत असतील?
* काय माहिती..
• आकडा कितीपण असू देत. त्यातली ८०% मुलं तरी Engineering किंवा Medical CET देतात. बरोबर?
* बरोबर.
• मला सांग, जगात एवढ्या fields आहेत. निसर्ग या एवढ्या सगळ्या मुलांना Engineering किंवा Medical मधेच आवड आणि गती देतो का? निसर्गाला कळतं होय, या fieldsमधे scope जास्त आहे म्हणून..? सालं झूठ आहे सगळं! सगळ्या बाता साल्या...सगळ्यांना कागदावरचे गांधीजी हवेत आणि नंतर जॉर्ज वॉंशिंग्टन!
* खरं आहे तुझं..
• अरे जगात खूप चांगली कामं आहेत. जी करायची गरज आहे. मला समाजकार्य करायला आवडतं..भारतात किती मागासलेली, गरीब खेडी आहेत. त्यांचा विकास करता येईल. हे किती चांगलं कार्य आहे.. गरज आहे देशाला त्याची. पण याला Commercial aspect शून्य आहे. उद्या जायचो मी खेडयापाड्यांचा विकास करायला, खाण्यापिण्याची बोंब व्हायची माझ्या आणि त्या खेडयातच कायमचं राहायची वेळ यायची माझ्यावर!
या उलट Computer field बघ. १९९० च्या आधी आम्हा सगळ्या Engineersचे interest Mechanical किंवा Civil Engineering होते. आणि त्यानंतर आता सगळ्यांची आवड Computer Engineering झालीय..! शिऱ्या तुला सांगतो..एकवेळ कोड झालेली मुलगी सून म्हणून स्वीकारतील लोकं, पण coding येत नसेल तर आजकाल कुत्रही विचारात नाही तुम्हाला! का असं?
* आणि हे आयुष्यातलं मोठं 'कोडं'च आहे! नाही का?
• तुला jokes सुचतायत शिऱ्या?
• अरे लेका विचार कर, जर आवडीचं काम नाही मिळालं करायला, तर पोटापाण्यासाठी राबणं म्हणजे गुरा-ढोरांसारखंच झालं की रे! निम्मं आयुष्य जाईल आपलं ऑफिसात, जे आवडत नाहीये, तेच करत बसण्यात! काही अर्थ आहे का रे?
* अरे, मग जे काम मिळालंय ते आवडीने करूयात ना..
• म्हणजे compromise! ना? मनाची समजूत घाला स्वतःच्या. अरे किती फसवायचं स्वतःला सांग. ही शाळेतली लहान मुलं टप्पाटप आत्महत्या करतायत ना.. काही उगाच नाही रे..त्यांना कळलं की नाहीये आयुष्याला काही अर्थ आणि त्यांना compromiseही करायचं नव्हतं. म्हणून ‘Give me some sunshine’ म्हणत म्हणत गेली बिचारी..
* छ्या सौऱ्या काहीतरीच.. अरे ‘I want to grow up once again’ असं म्हणायला काही अर्थ तरी आहे का? आधी एकदा तरी grow व्हा, againचं पुढे बघू की! तुला आत्महत्या हा option वाटतो?
• नाही रे! मुळीच नाही..लढूयात की! पण प्रवाहाबरोबर नाही जायचंय बघ. प्रवाहाबरोबर जाणं खूप सोपं असतं रे..नुसतं तरंगायचं..प्रवाह नेतो बरोबर आपल्याला मग..ही जी सगळी career oriented लोकं आहेत ना, काय हवं असतं त्यांना..? Degree? मग छान नोकरी? छोकरी? गाडी..बंगला..भरपूर पैसा..सगळ्या सुखसोयी..पण पुढे काय? What Next? आत्तापर्यंत हजारो,लाखो लोकांनी हे सगळं कमावलं असेल..पण is that it? घाम गाळून हे सगळं कमवून श्वास सोडून द्यायला आहे हे आयुष्य? काय अर्थ आहे रे...?
* का? तुला नकोय हे सगळं? आणि..छोकरी पण नकोय..??
• नाही, असं नाही रे! पण हे सगळं कमावणं हेच आयुष्याचं अंतिम ध्येय कसं असू शकतं..? आणि छोकरी म्हणालास तर आजकालच्या पोरी, तुला सांगतो शिऱ्या...अक्कल गहाण टाकून आल्यात देवाकडे! अरे, मुलगा कसा आहे, काही फरकच पडत नाही त्यांना! त्याच्याकडे भरपूर पैसा असेल, एकुलता एक मुलगा असेल, मोठया पोस्टवर असेल तर झाल्या एका पायावर तयार! माझी सानिया मिर्झा...शोएब मलिक?? तिची बुद्धी नक्कीच 'लिक' होत असणार बघ..!
* तुझी सानिया मिर्झा..?!
• माझी म्हणजे भारताची रे! 'भारत माझा देश आहे' म्हणतो ना..म्हणून माझी म्हटलं! आता खेळेल पाकड्यांकडून! देशाच्या अस्मितेचा प्रश्न आहे रे.. जागत नाहीत पोरी अस्मितेला आजकाल..आणि ती ‘B’ divisionची अस्मिता.. एवढं सगळं दिलंय देवाने..तिला तो 'बाल की दुकान' चिन्मय आवडला..?! जगात काय होतंय बघ रे शिऱ्या..!
* बरं...म्हणजे मुद्दा 'अस्मितेचा' आहे तर..अस्मिता चव्हाणचा!
• नाही रे शिऱ्या..तुला कळत नाहीये...मी सांगायचा प्रयत्न करतोय, की तू कुठूनही बघ. आयुष्याला काहीही अर्थ नाहीये..जन्माला आलो जगायचं..जा म्हटलं की जायचं..! खेळ मांडलाय नुसता..खेळ!
पण नाही शिऱ्या.. तो खेळसुद्धा अक्षय कुमार होऊन खेळायचा..
* अक्षय कुमार?
• खिलाडी रे! बासंच! अशी fight मारुयात ना..काहीतरी करूनच दाखवूयात! काय करता येईल रे? काय वाटतं...?
* खरं सांगू..?
• बोल ना..
* अभ्यास करूयात का..? उद्या पेपर आहे रे!
• काय रे शिऱ्या तू..?!
* बर मग बसू चर्चा करत..होऊ दोघं जणं नापास! चल बोलू आयुष्यावर..
• च्यायला १ तास झाला? १५ मिनिटंच ब्रेक घेतला होता ना..! शिऱ्या होईल का रे अभ्यास? मला जाम tension आलंय..अरे खूप वाजलेत रे..झोपुयात का? उद्या ४ वाजता उठून करू.. होईल ना..?!

~~~~~~~~~~~~~

• चल शिऱ्या बस मागे..
* काय रे, कसा होता पेपर?
• चांगला होता..झाला बघ एकदाचा..परीक्षा संपली..फार सुटल्यासारखं वाटतंय बघ.. ह्या Pulsar ची मजा काही औरच आहे! कसलं design आहे..खासंच! असं मस्त ८० चा speed..समोर मोठ्ठा मोकळा highway..लोणावळ्याचा रस्ता..आणि समोरून येणारा गारेगार वारा.. हा वारा म्हणजे, असं राजा चालताना समोर शे-सव्वाशे लोकं मुजरा करतात ना.. तसाच मुजरा घालतोय असं वाटतंय! ही life आहे बघ गडया...असं पावसाळी वातावरण..त्या टपरीवरची कांद्याची खेकडा भजी आणि वाफाळता चहा.. अहाहा! मज्जानु life!
* खरं आहे बघ! कसलीच फिकीर नाही! अरे, ती कालची चर्चा पुढे नेऊयात..? आयुष्यात काय करायचं वगैरे..
• करू रे..सावकाश करू..आत्ता डोक्याला कसला ताप नकोय बघ..आत्ताच परीक्षा संपलीय..आता फक्त enjoy करायचं...!!


'माणूस जेव्हा खराखुरा आनंदी असतो ना, तेव्हा त्याला तत्वज्ञान कधीच सुचत नसतं.. पण तेव्हाच नियती त्याला तत्वज्ञान सुचवायची तयारी करत असते..आणि म्हणूनच माणूस सतत आनंदी राहू शकत नाही.'- सुर्फी’s law